Podmiot racjonalny w warunkach instytucji totalnej.
Społeczne uwarunkowania strategii dostosowawczych w sytuacji ryzyka.

AUTOR PROJEKTU
dr Barbara Pabjan
bpabjan@uni.wroc.pl

OPIS PROBLEMATYKI BADAŃ

Celem jest zbadanie społecznych mechanizmów kształtowania się strategii działań indywidualnych i grupowych, strategii dostosowawczych, procesów podejmowania decyzji, procesów poznawczych ludzi znajdujących się w instytucji totalnej w perspektywie teorii racjonalnego wyboru, ze szczególnym uwzględnieniem wpływu specyficznych warunków więzienia na kształtowanie się strategii działań racjonalnych zarówno osadzonych jak i pracowników zakładów karnych.

Instytucja totalna i izolacja stwarzają warunki sprzyjające występowaniu zmiennych definiujących sytuację społeczną jako sytuację trudną, w której mogą pojawić się również takie zmienne jak niepewność, lęk i zagrożenie. Procesy te mają również ogromne znaczenie dla warunków wykonywania pracy przez personel instytucji . Z drugiej strony praca i osadzenie w więzieniu, po krótkim, trudnym okresie adaptacji do nowych warunków, staje się dla personelu i osadzonych sytuacją oswojoną. Istotne znaczenie w definicji sytuacji ma rzeczywisty stopień uciążliwości i wpływ warunków więziennych, które obecnie występują w polskich więzieniach.

Osoby badane.

Badania uwzględniają różne kategorie osadzonych: młodocianych i dorosłych, kobiety i mężczyzn, skazanych pierwszy raz i recydywistów, skazanych na kartę pozbawienia wolności w zakładach zamkniętych i półotwartych (np. więźniowie wielokrotni są lepiej przystosowani ze względu na wykształcenie mechanizmów adaptacyjnych, więźniowie silnie zakorzenieni w środowisku zewnętrznym w mniejszym stopniu ulegają wpływom sytuacji więzienia). Wśród pracowników zmienną istotną jest charakter pracy i zajmowane stanowisko (funkcjonariusze służby więziennej różnego szczebla, wychowawcy, personel na stanowiskach kierowniczych).

ZNACZENIE PRAKTYCZNE BADAŃ

Poznanie i wyjaśnienie społecznych uwarunkowań zachowań ludzi w instytucji w perspektywie teorii racjonalnego wyboru pozwoli efektywniej organizować i planować działania ludzi, rozwiązywać problemy wynikające z niedostosowania zachowań do wymogów i ograniczeń instytucjonalnych oraz eliminować dysfunkcje w funkcjonowaniu instytucji (np. konflikty rodzące się w sytuacji sprzeczności miedzy doborem celów do środków, dysfunkcji w systemie komunikacji interpersonalnej).

TEORETYCZNE PROBLEMY BADANIA STRATEGII RACJONALNYCH I DOSTOSOWAWCZYCH

Procesy przystosowania więźniów i strategie działań.

Strategie dostosowawcze zazwyczaj są wyjaśniane przez czynniki psychiczne i społeczne. Badanie strategii dostosowawczych ma już bogatą tradycję. E. Goffman wyróżnił pięć technik radzenia sobie z sytuacją izolacji więziennej: wycofanie, bunt, zadomowienie, konwersja i zimna kalkulacja. Odwołując się do tej typologii w niniejszym projekcie szczególna uwagę poświęcam analizie strategii zwanej zadomowieniem. Zadomowienie to strategia polegająca na pełnym przystosowaniu, stosują ja więźniowie, dla których izolacja więzienna nie jest sytuacją wywołującą lęk i zagrożenie.
Badanie obejmuje oprócz analizy różnych strategii dostosowania analizę strategii układania relacji ze środowiskiem społecznym więzienia i jego specyficznymi cechami; analizę sytuacja izolacji i formowania się społeczności zamkniętej; strategie stosowane w izolacji społecznej: konkurencji bądź kooperacji; procesy funkcjonowania solidarności grupowej a w szczególności zanikanie solidarności grupowej; konflikty i zachowania egoistyczne i altruistyczne.
Sytuacje lęku w środowisku izolacji więziennej są związane z: względnie stałym zagrożeniem wartości i dóbr materialnych więźniów, możliwością częstego występowania agresji i przemocy, częstym występowaniem sytuacji konfliktowych i wrogich stosunków interpersonalnych, pozbawieniem wolności i ograniczeniem przestrzeni, trudnościami organizacji czasu i specyficzną percepcją czasu, rozluźnieniem bądź brakiem więzi społecznych, wysokim poziomem kontroli społecznej i autorytarnym systemem władzy. Kolejny problem dotyczy badania wpływu warunków instytucjonalnych [(sposobu organizacji pracy instytucji penitencjarnej, rozwiązań organizacyjnych, przepisów formalnych i sposobu ich realizacji, zaplecza materialnego i finansowego]) na funkcjonowanie zakładów karnych oraz na warunki pracy personelu. Powyższe zmienne będą badane jako czynniki warunkujące mechanizmy zachowań, mechanizmy poznawcze i strategie dostosowawcze.
Badania będą również testował y możliwość wykorzystani a teorii racjonalnego wyboru i teorii gier do opisu i wy jaśnienia strategii działań podmiotów racjonalnych wynikających z wyżej wspomnianych uwarunkowań.

Charakterystyka społecznego świata więzienia.

Przedmiotem badań będą, wewnątrzgrupowe i międzygrupowe stosunki społeczne więźniów i personelu więziennego; tworzenie się wewnętrznych struktur społeczności więziennej, procesów komunikacji, schematów postrzegania, stereotypizacji; system nieformalnej kontroli społecznej.

Testowanie teorii w warunkach więziennictwa polskiego: specyficzne procesy psychospołeczne specyficzne dla instytucji totalnej.

Badania będą koncentrowały się na analizie procesów zachodzących w więziennictwie polskim w perspektywie istniejących teorii i danych empirycznych dotyczących zjawisk i procesów społecznych i psychicznych charakterystycznych dla izolacji więziennej i instytucji totalnej. Między innymi analiza odwołuje się do teorii prizonizacji (D.Clemmera), teorii czynności anomijnych w sytuacji upokorzenia (M. Kosewski), procesu wtórnego przystosowania (E.Goffman, A. Podgórecki), procesu dekulturyzacji (A.Baratta). Inne istotne kwestie to negatywny proces socjalizacji, przemiany subkultury więziennej, funkcjonowanie systemu normatywnego więzienia, proces stygmatyzacji, standaryzacji, degradacji i depersonalizacji. Zjawiska te będą analizowane głównie pod kątem ich ewentualnego znaczenia w kształtowaniu, kreowaniu sytuacji społecznej jako sytuacji ryzyka.

SPOŁECZNE MECHANIZMY FUNKCJONOWANIA ZBIOROWOŚCI W INSTYTUCJI TOTALNEJ (MECHANIZMY POZNAWCZE, STRATEGIE DZIAŁAŃ, TYPY STOSUNKÓW.....)

1. TYPOLOGIA STRATEGII DOSTOSOWAWCZYCH W SYTUACJI NIEPEWNOŚCI I ZAGROŻENIA WYNIKAJĄCA Z ANALIZY ZMIENNYCH:

• Percepcja i reakcja na poczucie (doświadczania) niepewności, zagrożenia, ryzyka (lub brak) - stopień odczuwania zagrożenia, sposoby przeżywania;
• typy reakcji na ryzyko i zagrożenie;
• Sytuacje trudne, problematyczne: typologia sytuacji trudnych;
• Jakie sytuacje są definiowane jako sytuacje niepewności, ryzyka i zagrożenia?
• Sposoby "oswajania" nowej nieznanej, niepewnej, ryzykownej rzeczywistości;
• Doświadczanie przemiany tożsamości społecznej (czy zachodzi zmiana tożsamości w sensie psychicznym?) i proces budowy społecznej tożsamości "bycia więźniem",
• Okoliczności zewnętrzne oddziaływujące na zróżnicowanie strategii przystosowawczych;
• Stopień przystosowania a czas przystosowania.
• Strategie obronne a przystosowanie: relacja zakresu pojęć, relacja zjawisk;

2. WPŁYW NA PRZYSTOSOWANIE NASTĘPUJĄCYCH ZMIENNYCH:

• relacje ze strażnikami;
• stopień izolacji, negatywne konsekwencje izolacji (syndrom izolacji)
• negatywne konsekwencje deprywacji potrzeb;
• stopień integracji i identyfikacji z nową zbiorowością,
• przynależność do zbiorowości, pozycja w strukturze zbiorowości więziennej;
• charakter relacji społecznych;
• wpływ ograniczonych, "monotonnych" relacji społecznych, (nuda - konsekwencje)?
• asymilacja subkultury więziennej;
• relacje ze światem zewnętrznym: świat zewnętrzny "normalny" vs świat wewnętrzny - więzienie (ew. wewnętrzny świat więźnia) wzajemne relacje dwóch wymiarów rzeczywistości;
• sposoby konstruowania świata codziennego więzienia w relacji ze światem zewnętrznym.
• wpływ "obcych" (nie-więźniów) na więzienie i więźniów;
• rodzaje motywów związanych z przyjęciem określonej strategii.

3. WPŁYW WARUNKÓW IZOLACJI WIĘZIENNEJ NA FUNKCJONOWANIE I KSZTAŁTOWANIE SIĘ TYPÓW STOSUNKÓW SPOŁECZNYCH I RELACJI SPOŁECZNYCH.

• współpraca vs konkurencja w małych grupach i w społeczności więziennej, uwarunkowania, specyfika, konsekwencje;
• kształtowanie się struktury interesów; stabilność / zmienność interesów
• analiza struktury społecznej więzienia;
• stopień konfliktowości: kształtowanie się stosunków dominacji;
• wpływ konfliktów i specyfika konfliktów w warunkach izolacji więziennej.
• kształtowanie się więzi społecznej: charakter więzi, aspekt emocjonalny więzi; stopień zaspokajania potrzeby afiliacji;
• wpływ ograniczonej przestrzeni (przestrzeń jako rzadkie dobro) na stosunki społeczne;
• stres więzienny: grupowy aspekt stresu (stres społeczny - wynikający z "trudnych" stosunków społecznych);